Zelfregie wordt in het mbo vaak gezien als iets wat studenten zelfstandig moeten kunnen laten zien. Op tijd werken, afspraken nakomen, initiatief nemen en verantwoordelijkheid dragen. Toch ontstaat juist daar regelmatig spanning. Want hoe beoordeel je zelfregie zonder dat begeleiding verandert in controle?
In de praktijk zien we vaak dat zelfregie impliciet wordt gekoppeld aan zelfstandigheid. Studenten die veel vragen stellen of moeite hebben met plannen, worden sneller gezien als afhankelijk of onvoldoende zelfsturend. Terwijl zelfregie niet betekent dat iemand alles alleen moet kunnen.
Zelfregie vraagt om vaardigheden die zich ontwikkelen in relatie tot begeleiding, veiligheid en ervaring. Niet iedere student beschikt op hetzelfde moment over hetzelfde overzicht, dezelfde executieve functies of hetzelfde vertrouwen om zelfstandig keuzes te maken.
Zelfregie is geen vast persoonskenmerk
Een student kan in de ene situatie veel zelfregie laten zien en in een andere situatie vastlopen. Zelfregie hangt samen met context, duidelijkheid, stress, motivatie en eerdere ervaringen.
Wanneer begeleiding vooral gericht raakt op controleren, ontstaat het risico dat studenten gedrag gaan aanpassen aan toezicht in plaats van eigenaarschap te ontwikkelen. Zij leren dan vooral hoe zij aan verwachtingen moeten voldoen, niet hoe zij zelf richting geven aan hun leerproces.
Dat vraagt van professionals een zorgvuldige afweging:
- Wat wil ik hier eigenlijk beoordelen?
- Kijk ik naar gedrag of naar ontwikkeling?
- Helpt mijn begeleiding studenten vooruit, of neem ik het proces over?
Beoordelen vraagt om zichtbaar maken
Zelfregie beoordelen betekent niet dat alles meetbaar gemaakt moet worden. Wel vraagt het om duidelijke observaties en gezamenlijke taal binnen teams.
Bijvoorbeeld:
- Hoe gaat een student om met feedback?
- Hoe reageert iemand wanneer iets niet lukt?
- Kan een student hulp vragen wanneer dat nodig is?
- Neemt iemand verantwoordelijkheid voor vervolgstappen?
Dit soort observaties geven vaak meer inzicht dan alleen kijken of een opdracht op tijd is ingeleverd.
Begeleiden zonder over te nemen
Professionals bewegen voortdurend tussen ruimte geven en begrenzen. Te veel sturing kan ontwikkeling remmen. Te weinig begeleiding kan juist leiden tot onzekerheid of vermijding.
Ontwikkelingsgericht begeleiden vraagt daarom om nabijheid zonder overname. Niet alles oplossen voor studenten, maar wel ondersteunen bij het leren omgaan met verantwoordelijkheid.
Vragen die daarbij kunnen helpen:
- Wat heb je nodig om hierin zelf verder te kunnen?
- Welke stap kun je nu zelfstandig zetten?
- Waar loop je precies op vast?
- Wat werkte eerder voor jou wel?
Op die manier blijft zelfregie verbonden aan leren en ontwikkelen, in plaats van aan controle of afrekenen.
Zelfregie ontwikkelen vraagt tijd
Zelfregie ontstaat niet door studenten simpelweg meer vrijheid te geven. Het groeit in kleine ervaringen van vertrouwen, overzicht, succes en ondersteuning.
Juist daarom vraagt het beoordelen van zelfregie om professionele rust en zorgvuldigheid. Niet om snelle conclusies, maar om blijven kijken naar ontwikkeling in context.
Binnen ontwikkelingsgericht onderwijs betekent zelfregie beoordelen daarom niet:
“Kan een student het helemaal alleen?”
Maar eerder:
“Hoe ontwikkelt een student steeds meer eigenaarschap over leren en handelen?”